Sarah van Rij: poëzie van het alledaagse oog

Ze ziet waar anderen aan voorbijlopen. In het werk van Sarah van Rij verandert een hand, een schaduw of een voorbijganger in een scène met eeuwigheidswaarde. Autodidactisch, internationaal gevraagd en onmiskenbaar eigen bouwt zij aan een fotografisch universum waarin tijd oplost en het alledaagse poëzie wordt.

Sarah van Rij kijkt niet zomaar. Ze ziet. En vooral: ze ziet méér dan wat zich op het eerste gezicht aandient. Haar fotografie beweegt zich op het snijvlak van observatie en verbeelding, waar het alledaagse kantelt naar iets filmisch, tijdloos en licht bevreemdends. Vanuit Amsterdam en Parijs bouwt de autodidactisch fotograaf (1990) aan een oeuvre dat inmiddels internationaal wordt herkend en gewaardeerd, niet om zijn spektakel, maar om zijn subtiliteit. Straattaferelen, stillevens, landschappen, portretten en collages vloeien bij Van Rij moeiteloos in elkaar over. Haar beelden hebben een duidelijke signatuur: zorgvuldige kadrering, verrassende perspectieven, verzadigde maar gedoseerde kleuren, en altijd die ene suggestie van menselijke aanwezigheid. Soms is het niet meer dan een hand, een schoen, een been of een silhouet. De mens is er, maar nooit dominant. Tijd evenmin. Juist het ontbreken van concrete tijdsaanduidingen maakt haar fotografie verstild en haast nostalgisch, alsof elk beeld zich onttrekt aan een exact moment.

''Elk detail draagt gewicht; niets is toevallig.''

Die gevoeligheid voor sfeer en tijd ontstond al vroeg. “Ik verlangde altijd naar de wereld daarbuiten”, vertelt Van Rij in een interview met 1605 Collective. “Wanneer we naar mijn basisschool in Den Haag reden, stond ik erop dat we door zouden rijden naar het zuiden, tot we in Italië zouden aankomen. Ik wilde dat mijn ouders onze auto zouden verkopen en van de opbrengst zouden leven. Er was een allesoverheersend gevoel van avontuur, en een verlangen naar iets wat ik niet kon vinden in mijn directe omgeving. Al op zeer jonge leeftijd was ik ongelooflijk nostalgisch.” Die vroege hang naar escapisme en verbeelding klinkt nog altijd door in haar werk. Niet als verlangen naar iets groters, maar als aandacht voor wat zich juist vlak voor onze ogen afspeelt, mits je bereid bent goed te kijken.

Van Rij volgde nooit een kunstacademie en kreeg geen formele fotografische opleiding. Wat begon als een persoonlijke fascinatie – eerst met wegwerpcamera’s, later met vroege cameratelefoons – groeide langzaam uit tot een volwaardige praktijk. Ze verzamelde beelden, maakte visuele verhalen op Tumblr en ontwikkelde spelenderwijs haar gevoel voor kleur, vorm en compositie. Pas op haar 22e kocht ze haar eerste camera. Het ontbreken van regels bleek geen gemis, maar een vrijheid. Haar manier van werken is intuïtief, maar nooit vrijblijvend. Eerder methodisch in haar aandacht, bijna wetenschappelijk in haar precisie.

Dat gelaagde kijken zit diep verankerd in haar manier van zien. “Ik ervaar de wereld in lagen die samenkomen in harmonie”, zegt ze op de website van We Folk, een in Londen gevestigd kunstenaarsmanagementbureau. “In zekere zin voelt het meer als het opbouwen van een ‘canvas’ en het invullen van vlakken. Het gaat vrijwel altijd om vormen, grafische lijnen en kleuren. Mensen maken altijd deel uit van mijn foto’s, maar meestal heel subtiel of slechts als detail, nauwelijks volledig zichtbaar. Ze vormen onderdeel van de lagen die ik observeer en van hoe die samensmelten met hun omgeving.” Die benadering verklaart waarom haar beelden zo rijk blijven, zelfs wanneer ze minimalistisch ogen. Elk detail draagt gewicht; niets is toevallig.

Cinema speelt daarin een grote rol. Van Rij is openlijk schatplichtig aan arthouse- en klassieke films, maar haar beelden zijn nooit illustratief. Ze ademen film zonder dat ze een scène citeren. Een stewardess die in uniform naar haar gate haast, voert je terug naar de jaren zestig; een oudere dame in het rood die vanaf haar balkon de straat overziet, de handen beschermend tegen de zon, wordt de protagonist van een Fellini-film; mannen met platte petten lijken zo te zijn weggelopen uit het New York van de jaren twintig. De beelden transporteren, niet door spektakel, maar door associatie. Niet voor niets voelt Van Rij zich verwant met fotografen als Harry Gruyaert. Zijn overtuiging dat licht, decor, kleur en details net zo belangrijk zijn als de mens zelf herkent zij volledig. Die gelijkwaardigheid van elementen geeft haar werk zijn stille spanning. We kijken niet alleen naar een onderwerp, maar naar een zorgvuldig gecomponeerd geheel – als een schilderij, opgebouwd uit lagen.

Internationeel geroemd

Hoewel haar werk intrinsiek artistiek is, weet Van Rij zich ook moeiteloos te bewegen binnen de wereld van mode en editorial. Internationale publicaties als The New York Times, The New Yorker, Vogue, i-D en ZEIT werken graag met haar, net als modehuizen als Hermès, Chanel, Dior en Louis Vuitton. Opvallend genoeg beschouwt ze zichzelf niet primair als modefotograaf. De interesse van deze huizen komt juist voort uit haar autonome blik. Zoals ze zelf aangeeft, voelt het essentieel dat opdrachten haar ruimte laten om haar eigen universum te betreden – niet om iets te verkopen, maar om iets te verbeelden. Dat persoonlijke onderzoek vormt de kern van haar praktijk. Tentoonstellingen bij onder meer Foam, de Maison Européenne de la Photographie in Parijs en instellingen in Japan en Duitsland onderstrepen haar positie als kunstenaar. Die lijn wordt overtuigend samengebracht in Atlas of Echoes, haar eerste monografie. Het boek toont zwart-wit- en kleurenfotografie, collages en iPhone-beelden sinds 2018, en onthult een consistent vocabulaire van terugkerende motieven: handen, schoenen, profielen, verkeerslichten, reflecties. Sarah van Rij maakt geen foto’s om vast te leggen wat zichtbaar is. Ze fotografeert om te tonen wat zich net onder de oppervlakte bevindt – hoe het alledaagse, mits goed gezien, kan kantelen naar iets tijdloos, filmisch en poëtisch. Haar werk vraagt geen aandacht. Het krijgt die vanzelf.

Eigenzinnige formele vocabulaire

Atlas of Echoes is de eerste monografie over het werk van de Nederlandse kunstenaar Sarah van Rij. Het boek dompelt de lezer onder in haar volledige oeuvre en brengt zowel haar zwart-wit- en kleurenfotografie samen als de collages die zij sinds 2018 maakt. Zo wordt de ontwikkeling gevolgd van haar beginjaren als fotograaf. Of ze nu zijn vastgelegd met een camera of een iPhone, haar beelden verkennen een breed scala aan onderwerpen – stedelijke en natuurlijke landschappen, alledaagse objecten, de menselijke figuur – en dragen tegelijk een uitgesproken, samenhangende esthetiek uit die is uitgegroeid tot het visuele handschrift van de kunstenaar. Atlas of Echoes onthult het eigenzinnige formele vocabulaire dat ten grondslag ligt aan Van Rij’s praktijk.